Blog André Postema: De leerling centraal – toch?

Collegevoorzitter André Postema over zijn visie op het onderwijs, opvallende observaties en dilemma’s.

In mijn vorige blog stelde ik dat maatwerkonderwijs om heldere ambities vraagt. Niet om ons te overschreeuwen of vast te pinnen op het schier       onmogelijke, maar om richting te geven en als leidraad voor het gesprek binnen de vaksectie, het team en de school. Vandaag sta ik langer stil bij de eerste van de zeven OpMaat-ambities van het Limburgs Voortgezet Onderwijs: iedere leerling voelt zich gekend en individueel begeleid.

Laatst zette iemand weer eens een flink aantal pogingen om het beter te doen in ons onderwijs op een rijtje, voorzien van het (vermoedelijke) initiatiejaar. Zo werd onder andere gememoreerd aan de introductie van gedifferentieerd onderwijs (1817), geïndividualiseerd leren (1960), competentiegericht onderwijs (1976), probleemgestuurd leren (1976), adaptief onderwijs (1994), opbrengstgericht werken (2001), Het Nieuwe Leren (2001/2003) en gepersonaliseerd leren (afhankelijke van hoe je er naar kijkt ontstaan in de 19e eeuw dan wel recent). Dat laatste, gepersonaliseerd leren, geeft al aan hoe moeilijk het is om een (poging tot) onderwijsvernieuwing echt te markeren. Het zou ook niet interessant hoeven zijn, ware het niet dat een dergelijk lijstje ons leert hoe lang we al wel niet bezig zijn om de leerling te vatten. Dat wil, zeker in het voortgezet onderwijs, blijkbaar maar niet goed lukken.

De vraag is dan ook hoe het kan dat we, na decennia van onderwijsvernieuwing, met inzet van vele duizenden vakkundige en geëngageerde docenten en dito schoolleiders, nog steeds zoveel moeite hebben om de leerling te bereiken. Geen misverstand: die leerling bereiken we iedere dag. Maar zeker niet de gehele dag en ook lang niet altijd met het beoogde effect. Ik heb hier wel een verklaring voor – en geef haar voor een betere. En dat is dat we door de wijze waarop we het voortgezet onderwijs hebben georganiseerd niet in staat zijn om veel van wat we onderhand weten over effectief en geëngageerd leren en ontwikkelen daadwerkelijk in de praktijk te brengen. Met het standaard organisatiemodel van het VO met een klas en een les en een docent en een boek en een bel zijn we weliswaar in staat om in een minimaal aantal verplichte lesuren te voorzien, maar dreigt de leerling (en evengoed de docent) te verworden tot een productiemiddel aan de lopende band van een onderwijsfabriek. Buitengewoon efficiënt, maar ook buitengewoon ineffectief.

Dit gaat veel verder dan schaal, bureaucratisering of managementterreur. Ook op kleine scholen zeulen leerlingen zich van les naar les met een boekentas van eenderde van hun lichaamsgewicht. (Stel je eens voor dat we dat onszelf aan zouden doen: elke dag naar het werk met een tas van tussen de 20 en 30 kilo. En dan niet op de plaats rust, maar elke 50 minuten weer in ganzenpas naar een andere bouwlocatie, operatiekamer, plaats delict of klaslokaal. Mét die tas.) Verder zien we ook op (regel)vrije scholen klassen waarin de docent de enige is die zijn of haar best doet. En zelfs op scholen met hele goede schoolleiders wordt er tijd verprutst met het invullen van formulieren of het bijwonen van besprekingen waar niemand wijzer van wordt.

In elk van die gevallen is er een rode draad. En dat is dat we, ondanks onze oprecht goede bedoelingen, de leerling dikwijls helemaal niet centraal stellen. Dat we dingen normaal zijn gaan vinden die dat helemaal niet zijn. Ik noem, naast mijn boosheid over de boekentas, nog een voorbeeld. Stel je voor dat je graag (beter) Duits wilt leren en mij vraagt hiertoe een aanbod te doen. Deze is als volgt. Ik bied je drie lessen Duits per week, vijf à zes jaar lang, met een centraal schriftelijk examen als afsluiting. En ik garandeer vervolgens dat je, wanneer je een half jaar na dato in het Duits wordt aangesproken, onverkort met de mond vol tanden staat. “Niet echt superaffengeil”, hoor ik je denken, “dan toch liever naar de nonnen in Vught of, beter nog, een werkstage van drie maanden in Düsseldorf”. Toch doen we dat niet op de meeste van onze scholen. Maar waarom eigenlijk niet? Te duur? Ingewikkeld te organiseren? Spannend? In eerste instantie ongetwijfeld. Maar waarschijnlijk zó doeltreffend en leuk dat de behaalde leerwinst hier ruimschoots tegenop weegt.

Wat die nonnen overigens ontzettend goed doen is het kennen en individueel begeleiden van hun cursisten. Gestart wordt met een uitgebreide intake, waarin niet alleen het taalniveau van de deelnemer wordt vastgesteld, maar ook diens leefwereld, passies, valkuilen en ambities. En vervolgens wordt het lesaanbod hier daadwerkelijk op aangepast, waarbij overigens de onderlinge interactie van de cursisten niet onderdoet voor hetgeen dagdagelijks door de docenten wordt aangeboden. De studievoortgang wordt vervolgens secuur gemonitord, waarbij steeds wordt teruggegrepen naar de cursist als persoon – niet als cijferlijst.

Is het mogelijk als school die stap te maken en zo dicht bij de leerling zelf te komen? Ja natuurlijk, en er is ook alle reden tot optimisme. We hebben binnen het Limburgs Voortgezet Onderwijs scholen met versterkte mentoraten, met individuele coaching (ook in de bovenbouw), met tutor- en leergroepen. Scholen waar iedere leerling een eigen leer- en ontwikkelplan heeft, dat gedurende het gehele schooljaar en de gehele schoolcarrière met de leerling én ouders wordt geactualiseerd. Er zijn scholen die werken met Big Picture Learning en One Kid at a Time, waarbij het onderwijs persoonlijk wordt gemaakt. En scholen die structurele en gerichte aandacht voor iedere individuele leerling daadwerkelijk tot in hun haarvaten hebben verankerd. Op diverse manieren zijn zij, recent of al langer geleden, de strijd aangegaan tegen de dominante onderwijsvorm waarbij het lesaanbod zich op een niet bestaande gemiddelde leerling richt. Dat vergt moed en doorzettingsvermogen – de eerder genoemde lange lijst van pogingen het onderwijs te verbeteren tekent de uitdaging. Maar het gáát ook ergens om. Want in het onderwijs dient de leerling centraal te staan. Toch?

Tags:

Reageer op dit artikel

avatar
  Subscribe  
Abonneren op